Noma’lum raqam qo‘ng‘iroq qilyapti: nima qilish kerak va o‘zingizni qanday himoya qilasiz

Har kuni millionlab odam ekranida notanish raqamni ko‘radi. Ularning bir qismi oddiy reklama, bir qismi esa pulingizni qo‘lga kiritishga urinayotgan firibgarlar. Ushbu maqolada spam qo‘ng‘iroqlarning ishlash mexanizmi va ulardan himoyalanishning amaliy usullari haqida so‘z boradi.

Telefon jiringlaydi, ekranda esa hech qanday nom yo‘q — faqat raqamlar. Ko‘pchilik shu paytda ikkilanadi: javob bersammikan yoki yo‘qmi? Aynan shu ikkilanish firibgarlar uchun qulay vaziyat yaratadi. Ular sizning e’tiboringizni qo‘lga kiritish uchun bank, dostavka xizmati yoki davlat idorasi nomidan gapirishga urinadi.

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ham avtomatik obzvon (robot qo‘ng‘iroqlar) va massaviy SMS tarqatish keng tarqaldi. Bunday qo‘ng‘iroqlar ko‘pincha bir necha soniya davom etadi va faqat bitta maqsadga xizmat qiladi — raqamingiz «tirik» ekanini tekshirish. Javob bergan raqamlar keyinchalik boshqa bazalarga sotiladi.

Spam qo‘ng‘iroqlar qanday turlarga bo‘linadi

1. Reklama qo‘ng‘iroqlari

Eng ko‘p uchraydigan tur. Call-markazlar kredit, sug‘urta, kurslar yoki tibbiy xizmatlarni taklif qiladi. Ular qonuniy bo‘lishi mumkin, lekin ruxsatsiz bazadan foydalanish — shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun buzilishi hisoblanadi.

2. Firibgarlik qo‘ng‘iroqlari

Bu eng xavflisi. Suhbatdosh o‘zini bank xodimi deb tanishtiradi va «shubhali tranzaksiyani bekor qilish» bahonasida karta raqami yoki SMS-kodni so‘raydi. Hech qanday bank hech qachon SMS-kodni so‘ramaydi — buni qoida sifatida yodda tuting.

3. «Bir marta jiringlaydigan» qo‘ng‘iroqlar

Xalqaro yoki qimmat tarifli raqamdan bir marta jiringlab uziladi. Qayta qo‘ng‘iroq qilsangiz, hisobingizdan katta summa yechilishi mumkin. Notanish xalqaro raqamlarga qayta qo‘ng‘iroq qilmang.

4. Spam SMS va havolalar

«Siz yutuqni qo‘lga kiritdingiz» yoki «Posilkangiz kutmoqda» kabi xabarlar sizni soxta saytga olib boradi. U yerda kiritilgan karta ma’lumotlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri firibgarlarga tushadi.

Amaliy himoya qoidalari

1. Shoshilmang. Firibgarlarning asosiy quroli — vaqt tanqisligi hissi. Suhbatni to‘xtatib, bankning rasmiy raqamiga o‘zingiz qo‘ng‘iroq qiling.
2. Kod va parolni aytmang. SMS-kod, CVV va internet-banking paroli faqat sizga tegishli.
3. Havolalarni tekshiring. Manzildagi bitta harf farqi soxta saytni bildiradi.
4. Raqamni belgilang. Spam raqamni shikoyat qilish orqali boshqa foydalanuvchilarni ham himoya qilasiz.
5. Ma’lumotingizni tarqatmang. Ijtimoiy tarmoqlarda telefon raqamini ochiq qoldirmang.

Firibgarlik texnikasi murakkab emas — u insonning ishonchiga qurilgan. Shuning uchun eng kuchli himoya bu texnologiya emas, balki xotirjam va tanqidiy fikrlashdir. Sarvar Ismoilov, axborot xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis

Raqamni aniqlash xizmatlari qanday ishlaydi

KimDoo kabi xizmatlar jamoaviy ma’lumotlar tamoyiliga asoslanadi: foydalanuvchilar shubhali raqamlarni belgilaydi va shikoyat qiladi, tizim esa bu signallarni umumlashtirib, raqamga xavf darajasini beradi. Qo‘ng‘iroq kelganda ekranda raqamning obro‘si va unga qo‘yilgan teglar ko‘rsatiladi.

Bunday xizmatlardan foydalanishda maxfiylikka e’tibor bering: qaysi ma’lumotlar yig‘ilishini, ular qanchalik saqlanishini va o‘chirishni so‘rash imkoni borligini ilova tavsifidan tekshirib chiqing.

Ko‘p beriladigan savollar